Dit boek las ik op aanraden van een vriend: Explosieve moderniteit. Geschreven door Eva Illouz, een Israëlische hoogleraar sociologie die o.a. les geeft in Parijs. Ze schreef een in 2025 uitgekomen boek over emoties en hoe die in onze verwarrende tijd een rol speelt in persoonlijke strevingen en allerlei maatschappelijke ontwikkelingen zoals polarisatie, opkomst van extreem rechts. Haar these is dat onze intiemste emoties niet het product zijn van ons innerlijk, maar van maatschappelijke denkbeelden en idealen. Ze bevindt zich daarmee op het snijvlak van maatschappij en psychologie, van individu en groepsgedrag, van sociologie en filosofie.

Het boek is breed en erudiet in de manier waarop ze tien emoties beschrijft en uitwerkt aan de hand van romanliteratuur en maatschappelijke trends. Indrukwekkend hoe ze haarfijn bepaalde sentimenten en reacties van mensen in deze tijd weet te beschrijven en in die zin is het zinvol dit boek ter hand te nemen. Tegelijkertijd kreeg ik haar vooronderstellingen en paradigma’s niet zo makkelijk te pakken. Ze besteedt uitgebreid aandacht aan het streven van Madame Bovary of de dilemma’s van de hoofdfiguur in de roman Stoner als illustratie van de werking van emoties, maar ik had de secundaire literatuur (recensies, beschouwingen en A.I. bronnen) nodig  om te begrijpen wat ze met het boek duidelijk wil maken of waarvoor ze wil waarschuwen. Hoe definieert ze dan precies moderniteit en waarom is de moderniteit explosief geworden? Zelf licht ze in de inleiding een tipje van de sluier op als ze allereerst stelt dat ze emoties ziet als sociaal en dat emoties een culturele sociale grammatica hebben, waarmee ze ons gedrag helpen en sturen, gekoppeld aan regels en normen. Ten tweede en dat is het explosieve van de huidige tijd: haar analyse is dat er tegenwoordig een veel grotere rol is voor gecommercialiseerde fictie (en ik vermoed social media) waarin emoties en reflectie op eigen emoties meer van belang is. Terwijl vroeger het ontwikkelen van karakter of het oefenen van belangrijke waarden centraal stond ligt de nadruk tegenwoordig op eigen doelen, het eigen plezier en gevoelens.

Walter Weijns (recensie Reaktor) ziet als theoretisch fundament van haar boek dat maatschappelijke ideeën, normen, regels, sociale structuren en culturele richtlijnen de onzichtbare kern vormen van de sterk opspelende en beleefde emoties van mensen en groepen. Emoties zijn daarmee niet louter individueel, maar hebben wortels in de maatschappij. Sterker die maatschappij plaatst die emoties in het zelf van mensen.

Dan is er het koepelbegrip moderniteit dat in de filosofie verwijst naar Descartes, Verlichting en Romantiek en alle anders denkers die aan dat denkbouwwerk hebben gesleuteld. (zie Ger Groot 2017) Via de beschrijving van de 10 emoties benadrukt Illouz bepaalde ideeën die ze koppelt aan moderniteit. Ze laat goed zien hoe mensen gevormd, gemangeld worden door maatschappelijke ontwikkelingen. Hoop, teleurstelling, boosheid, nostalgie zijn ’werkende emoties’ die we allemaal herkennen en die je bewust maken van het feit dat we allemaal kind zijn van deze tijd. Soms echter is haar insteek te breed en verlang je naar een kortere scherpere analyse (en eventueel oplossing). Eva Illouz, zo ontdekte ik, is iemand die graag het debat aan gaat en haar mening geeft over ook politieke zaken. Ze was scherp in gesprek met Judith Butler over Hamas, de kernwaarden van links en hun vermeende anti-semitische denkbeelden. Een voorbeeld hiervan is een polemiek over ‘deugdzame jodenhaat’ te lezen in de Groene Amsterdammer.

Westerse moderniteit onder de loep

Ik gebruik de recensies, een interview met de schrijfster en verschillende bronnen waaronder a.i. hulpmiddelen om haar concept van moderniteit te begrijpen en geef weer hoe ze dit in verband brengt met emoties. Tot slot probeer ik een paar aandachtspunten op een rijtje te zetten. Illouz lijkt binnen de moderniteit een onderscheid te maken tussen een vroegere fase (grofweg Verlichting tot WOII), gedragen door een cultuur van hoop, en de laatmoderniteit (na de culturele revolutie van de jaren 1970 en daarna), waarin die hoop op verbetering of ontwikkeling vastloopt in complexe processen die zich vertalen in teleurstelling, afgunst, woede, angst, schaamte en nostalgie. Als ik het boek lees lijkt het er op dat zij in haar boek vooral die laatste fase van moderniteit (neo-liberalisme, meritocratie) in gedachten heeft. Emoties zijn het gevolg van maatschappelijke ontwikkelingen, maar ook sociaal geproduceerde ideeën. Hoop, afgunst, teleurstelling en woede, zijn niet alleen ingebed in de sociale structuur van de westerse moderniteit, ze worden ook actief gecultiveerd door de economie, politiek en cultuur ervan. Die emoties zijn in mensen psychologisch en moreel werkzaam en tegelijkertijd politiek krachtig. De boodschappen die we ontvangen zijn sterk ambivalent en werken door in ons zelf. Het resultaat is dat we in een ‘explosieve’ tijd leven, dan wel dat we onze tijd als explosief ervaren.  

Hoe ‘leest’ Illouz onze  moderne tijd? Vijf kenmerken.

1. De toekomst wordt maakbaar. Volgens Illouz is hoop de fundamentele emotie van de moderniteit. Het vertegenwoordigt het idee dat je als mens dingen zelf kunt en moet vormgeven. De emotie hoop stimuleert ambitie, vooruitgang en maatschappelijke verandering.

2. Het individu wordt verantwoordelijk voor zijn eigen leven. De moderne mens is bevrijdt van veel traditionele bepalingen. Maar die vrijheid heeft ook een keerzijde: succes en mislukking worden steeds meer als persoonlijke prestaties of tekortkomingen ervaren. Emoties als schaamte, afgunst en jaloezie krijgen meer nadruk

3. Gelijkheid wordt een norm. In deze tijd gaan we er van uit dat mensen in principe gelijk zijn en dat iedereen recht heeft op geluk, succes en erkenning. (of sterker dat iedereen dit kan realiseren zie: meritocratie) Dit idee verhult dat er sociale en economische verschillen bestaan. De kloof tussen het idee van gelijkheid en de werkelijkheid die niet zo is roept emotionele spanning op zoals teleurstelling, afgunst, schaamte, woede.

4. Ons maatschappelijke systeem van produceren en consumeren maakt verlangen permanent. Dit gebeurt doordat er voortdurend nieuwe mogelijkheden verschijnen: een beter lichaam, een betere relatie, meer bezit, meer status, meer ervaring. Het verlangen wordt daardoor niet beëindigd maar voortdurend vernieuwd wat de afgunst en jaloezie versterkt.

5. Maatschappelijke organisaties en ideeën dringen diep het innerlijke leven binnen. In haar sociologische kijken ziet ze hoe ideeën uit de economie, arbeidsmarkt, universiteit, media, staat, familie, huwelijk en consumptiemarkt mede maakt wat wij denken en voelen. Sterker: ze bepalen mede ons ‘zelf’. Dat wat we zien, ervaren, beleven, welke keuzes die we maken en hoe emoties daar een rol in spelen. Zelf zegt ze daar over: ‘Emotionele ervaringen liggen op de grens van het persoonlijke en het collectieve. In ons innerlijke leven komen we allerlei ideologieën tegen die we geïnternaliseerd hebben. Dat is waarin ik geïnteresseerd ben. Hoe functioneren emoties? Welke maatschappelijke oordelen, opvattingen en waarden zijn er in emoties vervat? Welke oordelen en opvattingen krijgen er voorrang en via welke emotionele uitingen worden die uitgedrukt?’

Wat maakt die moderniteit in haar ogen zo explosief?

In haar analyse heeft het niet realiseren van verwachtingen (maakbaarheid, betere toekomst) als effect dat mensen teleurgesteld raken of afgunstig worden waardoor ze vervallen in een combinatie  van boosheid, ressentiment, nostalgie of angst. Dan zoeken mensen bijvoorbeeld het geïdealiseerde verleden op als houvast. Denk aan de denkbeelden van de AFD in Duitsland. Zoals geschreven betekent de moderniteit dat we te maken hebben met ambivalente gevoelens. Maar het gaat niet simpelweg om het feit dat mensen tegenstrijdige gevoelens hebben. De ambivalentie zit dieper: de moderne samenleving brengt emoties voort die tegelijk bevrijdend én belastend, individueel én sociaal, hoopvol én frustrerend zijn. Als iemand denkt: Ik moet mezelf kunnen ontplooien om mijn eigen leven vorm te geven, dan is dat op zichzelf bevrijdend. Bijvoorbeeld  ten aanzien van bijvoorbeeld klasse, geslacht, huwelijk, beroep of religie. Maar de keerzijde is een tweede emotie van onzekerheid of mislukking: Als mijn leven niet lukt, is dat dan mijn eigen schuld? Er zijn meer van deze paradoxen: Bijvoorbeeld ‘keuze’ met als keerzijde ‘keuzestress’; ‘Autonomie’ versus ‘eenzaamheid’; ‘Authenticiteit’-‘voortdurende zelfevaluatie’. De samenleving die ons leert dat geluk bereikbaar is, maakt ons tegelijkertijd gevoeliger voor het ervaren van ongelukkig zijn. Jongeren willen een perfect leven, maar ontdekken gaandeweg dat die perfectie niet op alle terreinen realiseerbaar is. De term explosief  heeft daarmee betrekking op de opeenstapeling van tegenstrijdige boodschappen en verwachtingen voor de hedendaagse mens. Die tegenstellingen kunnen zich emotioneel ophopen. Illouz ziet daarin een voedingsbodem voor de genoemde maatschappelijke frustratie. Daarom is moderniteit bij Illouz niet eenvoudigweg een verhaal van vooruitgang of verval. Het is een emotionele dynamiek waarin tegengestelde gevoelens die naast elkaar bestaan dan wel tot conflict leiden.

Enkele reflecties bij het boek van Illouz

1. Haar these is dat maatschappelijke idealen en denkbeelden van grote invloed zijn op onze intiemste emoties. Denk dan aan ideeën over maakbaarheid, individualisering, gelijkheid, verlangen en consumptie enz. Illouz wil laten zien dat in de moderne economie en cultuur emoties een steeds belangrijker rol gaan spelen. Ze spreekt daarbij over ‘emotional capitalism’, een stroom van denkbeelden, illusies en dromen. De economie gebruikt deze beelden en emoties als je kijkt naar reclame, vacatureteksten, websites: vrijheid, gemak, jezelf belonen, uniek zijn, verbinding, empathie, communicatie, motivatie, emotionele intelligentie, charisma, zelfpresentatie Maar denk ook aan informatiecampagnes van de overheid: werken aan een gezond leven,  zelfzorg, goed oud worden. Wat Illouz ook beweert is dat we zonder deze emoties te begrijpen, zaken als populisme, verrechtsing en de kwetsbaarheid van de liberale democratie niet echt kunnen begrijpen of bestrijden. Hetzelfde geldt voor conflicten rond identiteit, antisemitisme, racisme en misogynie.  Deze stelligheid roept ook vragen en bemerkingen op.
2. Allereerst. In haar beschrijving van de tien emoties lijkt het wel of ze ‘los’ voorkomen dan wel direct herleidbaar zijn vanuit maatschappelijke ontwikkelingen. Als ik hier verder dingen over opzoek komt naar voren dat emotie, lichaam, beeld, overtuiging, waarde en situatie met elkaar samenhangen en dat een emotie nooit op zichzelf bestaat. Ik vind als voorbeeld het begrip  schaamte.  De ervaring omvat zowel een lichamelijke toestand: warmte, spanning, wegkijken; als  een beeld van jezelf: zo zien anderen mij; als een overtuiging: ik heb iets verkeerd gedaan?; een waarde: ik zou anders moeten zijn; een concrete sociale situatie waarin iemand wordt bekeken; en tenslotte de anticipatie op de reactie van anderen. Schaamte is dus niet een soort innerlijk “gevoel” dat vervolgens door de maatschappij wordt beïnvloed. Emoties zijn daarmee onderdeel van complex van factoren: primaire beelden en voorstellingen vanuit de eigen opvoeding en leefmilieu, ideologie van de groep mensen waarin je nu verkeert, mate waarin je in staat ben tot reflectie enz. Deze factoren resoneren in mensen en kleuren hun beleving. Het is duidelijk dat maatschappelijke spanningen onder de huid van mensen gaan zitten. We ervaren ze aan den lijve, als emotionele problemen. Ten tweede is Illouz niet zo duidelijk over hoe die wisselwerking tussen cultuur en individu precies gaat. Wat nazoeken maakte duidelijk dat deze vraag een van de grote vragen van de sociologie is. Illouz volgt de zienswijze van Durkheim. Systeem/omgeving bepaalt het individu. Er zijn echter ook andere denkers die over deze wisselwerking hebben nagedacht. Anthonie Giddens stelt dat sociale structuren tegelijkertijd: a. het handelen van mensen mogelijk maken en beperken, én b. door dat handelen worden nieuwe structuren voortgebracht en gereproduceerd. Een andere denker Norbert Elias verwerpt eigenlijk het beeld van individu versus maatschappij. Hij gaat uit van figuraties, waarbij een individu altijd onderdeel is van een netwerk van afhankelijkheden: gezin, werk, vrienden, instituties, de samenleving als geheel. Deze verhoudingen en beïnvloedingen veranderen voortdurend waardoor maatschappelijke verandering niet alleen verandert wat mensen denken, maar ook hoe zij zichzelf ervaren en hun emoties reguleren. De wisselwerking bestaat uit een voortdurende wederzijdse vorming van mens en sociale omgeving. Dit wordt onder meer ook verder uitgewerkt in de affecttheorie die iets aan het schema van bijvoorbeeld Elias toevoegt: namelijk het belichaamd zijn van mensen. (Simpel gezegd: soms weet je lichaam iets sneller dan je geest) Dan wordt het denkschema dat een structuur (omgeving, samenleving) lichamelijk wordt beleefd (affect) wat mensen aanzet tot handelen en dit heeft weer invloed op de wereld. (structuur). Mensen worden dus niet alleen sociaal gevormd in hun denken, maar ook in hun lichamelijke en affectieve manier van reageren. Een maatschappelijke verandering kan daardoor een bepaald affectief klimaat produceren: onzekerheid, schaamte, hoop, verlangen, angst, ambitie, ressentiment. Die affecten beïnvloeden vervolgens hoe mensen handelen. En daarmee kunnen affecten uiteindelijk maatschappelijke structuren stabiliseren of veranderen.
3. Zo gedacht kun je stellen dat de ambivalentie van overtuigingen en boodschappen die onze maatschappij produceert, doorwerken in het zelf van mensen waar die ambivalentie evengoed aanwezig is en dat samen maakt leven in onze tijd complex. Een voorbeeld: Als de maatschappij roept: Wees autonoom! Maar tegelijkertijd vraagt om je aan te passen worden er tegelijkertijd tegengestelde affectieve eisen aan het individu gesteld. Denk ook aan: ‘Volg je gevoel , maar ook ‘Beheers je emoties’ Of ‘Maak je eigen leven’, maar tegelijkertijd de boodschap krijgt ‘Je moet voldoen aan maatschappelijke maatstaven voor succes’. Op die manier ervaart het individu deze tegenstellingen niet alleen als ideeën, maar ook in zijn lichaam, emoties en zelfbeeld. Het explosieve van de moderne samenleving zit niet alleen in de maatschappij en ook niet alleen in het individu, maar in de voortdurende circulatie tussen maatschappelijke verwachtingen en het innerlijke leven. De goede sociologische vraag is dus hoe een maatschappelijke structuur via affect, habitus (aangeleerde manieren van waarnemen, voelen, denken, waarderen en handelen) en zelfreflectie in het individu terechtkomt — en hoe dat individu vervolgens diezelfde structuur kan bevestigen, ondermijnen of veranderen.
4. Iets wat in haar boek niet verder uitgewerkt wordt is het begrip emotionele besmetting of ‘Gefühlsansteckung’ van Max Scheler. (Zie hfst Edith Stein in Vrouwen in duistere tijden Alicja Gescinska).  Volgens Scheler besmetten mensen in groepen elkaar gemakkelijk (demonstratie, voetbalstadion, festival) Wat er gebeurt is dat een gevoel zich onbewust en bijna lichamelijk-affectief van de ene persoon op de andere overdraagt. Je neemt dan niet eerst bewust waar wat de ander voelt om vervolgens mee te voelen. Je wordt eenvoudigweg in dezelfde stemming meegetrokken. Op die manier kunnen mensen eenzelfde gevoelsklimaat delen zonder dat ze daarover eerst expliciet communiceren. Deze mechanismen werden in de jaren ’30 van de vorige eeuw onderzocht, maar zijn ook nu relevant als je kijkt naar bijvoorbeeld demonstraties tegen asielzoekerscentra. Een mogelijke verklaring die voortborduurt op de analyse van Illouz zou kunnen zijn: maatschappelijke veranderingen maken mensen onzeker, boos of angstig. Wat leidt tot een diffuus onbehagen. (Illouz) Deze gevoelens worden tussen mensen voelbaar. Er ontstaat een collectieve atmosfeer (Affecttheorie, idee van besmetting van Scheler). Een partij of actiegroep geeft dit gevoel vervolgens een verklaring en een object (migratie, jij hebt geen woning, vluchtelingen krijgen ze wel) Een onbestemde affectieve spanning krijgt op deze manier een naam, een oorzaak en een richting. De laatste stap is politieke mobilisatie door te demonstreren of stemmen te werven.
5. Welke sociologische positie Illouz ook inneemt het is duidelijk dat haar pleidooi is om emoties serieus te nemen als sociaal en politiek feit waardevol is en te leren deze mechanismen te ‘ontcijferen’ d.w.z.  te begrijpen waar ze vandaan komen. Dit vraagt om sociologisch inlevingsvermogen als tegengif tegen de individuele zelfgerichtheid en vooral bewustwording en herpolitisering. Anders gezegd:  het herkennen van emoties als sociaal geproduceerd in plaats van puur individueel. In het interview zegt ze:’Daarnaast is het belangrijk om het democratisch debat niet meer te laten gaan over wat mensen voelen, maar om een gezamenlijke waarheid. Die is gesneuveld door de dominantie van het gevoel’. Ze bekritiseert daarom allerlei vormen van zelfhulp. Het idee dat we controle hebben over onze emoties en ons lot, is in haar ogen een vervreemdende illusie. Sociale en economische omstandigheden spelen een grotere rol dan individuele wilskracht. Het is in haar idee belangrijk om niet te individualiseren wat structureel is.
6. Ik miste in het boek een iets bredere filosofische insteek. De emotionele ambivalentie die zorgt voor explosiviteit in de cultuur wordt naar mijn idee door Ger Groot goed benoemd met de titel van zijn boek ‘De geest uit de fles’. Het boek explosieve moderniteit is te zien als een toepassing van wat door filosofen al eerder is doordacht en beschreven. De Groot laat zien dat we mede door de Verlichtingsfilosofen losgekomen zijn van een magisch wereld- en mensbeeld. En als gevolg van de emancipatie uit  het dominante leidend systeem van God en geloof moeten we als mensen zelf richting bepalen en betekenis geven met alle tegenstrijdigheden die daarbij horen. Dat geeft veel vrijheid, maar maakt ook angstig. Dit is de ambivalentie waar Illouz het over heeft. Nietzsche spreekt over nihilisme en amor fati als manieren om met deze onvermijdelijke ambivalentie van de moderniteit om te gaan. Ook al is de circulatie van opvattingen in deze tijd met alom aanwezige media veel heftiger, is het boek van Illouz volgens mij een verdere illustratie van deze grote kanteling in de cultuur.
7. Emoties zijn niet alleen gevaarlijk of explosief, maar ook een kracht als onderdeel van ons sociale leven. Goed gebruikt kunnen beelden en emoties mensen verbinden. Dan wordt affect een bron. Een gedeelde verontwaardiging kan leiden tot solidariteit. En een gedeelde hoop wordt een collectief handelingsvermogen. Het verschil zit dus niet in “emotioneel” versus “rationeel”. Beide zijn affectief geladen. Het verschil is de richting van het affect. We hebben in deze hypersnelle samenleving naar mijn idee tijd en rust nodig om weer bij basisvragen van het leven te komen. De al eerder door mij beschreven Charles Taylor laat goed die moderne mens zien die op zoek is naar een authentiek zelf en op verschillende en soms verkeerde sporen terecht komt. Hij stelt de vraag op welke waarden we ons moderne zelf zouden moeten oriënteren. De moderne samenleving biedt mensen steeds opnieuw hoop. Maar Walter Weyns in de Reaktor-recensie noemt dit een wrede hoop als hij schrijft: ‘zij doet moderne individuen al tijdens dit leven beseffen dat alle hoop ijdel is – met alle teleurstelling, ressentiment, woede, afgunst en jaloezie van dien. Ziedaar onze explosief-moderne binnenwereld’. Als ik lees dat het vooral laagopgeleide mannen zijn die op de AFD hebben gestemd (sept 2026) dan zie ik daar de ‘wreedheid’ terug. Een foute keuze in een verwarrende wereld, en je ziet het effect van emotionele besmetting. Maar uiteindelijk moeten niet deze mannen aangeklaagd worden maar de ophitsers en internettrollen. (Commentaar Volkskrant 8 sept ‘26) Ik hoop dat we in onze dagelijkse leefwereld (werk, familie, vrienden) kunnen laten zien dat deze verlammende dubbelheid van boodschappen niet het hele verhaal is van goed samen leven.

Literatuur

• Het emotionele kruitvat van de moderniteit. Walter Weyns Recensie Explosieve Moderniteit Eva Illouz in: Reaktor Zie
• Interview Eva Illouz Filosofisch Magazine 3-2026  zie
• Recensie Nina Polak Je wordt niet zomaar een boze burger. Volkskrant 30 oktober 2025. Zie
• Groot, Ger. De geest uit de fles. Rotterdam 2017
• Democratie heeft emoties nodig. Zie
• Zijlstra, Onno Authentiek. In tijden van massamedia egocultuur en consumentisme. Amsterdam 2021. Zijlstra gebruikt veel gedachten uit het werk van Charles Taylor. Zie:
• Taylor, Charles. De malaise van de moderniteit. Kampen 1999. In de blog Malaise van de moderniteit zijn een aantal kerngedachten van Charles Taylor verzameld. Zie:
• Illouz, Eva De intellectuele oorsprong van een deugdzame jodenhaat  Groene Amsterdammer 1 juli 2026. Zie
• Reactie op Eva Illouz. Markha Valenta Groene Amsterdammer. 26 augustus 2026 Zie