1. Opzet

Arnold Heumakers schreef met ‘Langs de afgrond. Over het nut van foute denkers’ een pittig historisch filosofisch boek dat uitdaagt en aanzet tot verder lezen en onderzoeken. Hij doet dit door in drie hoofdstukken allereerst ‘foute denkers’ uit de periode van het Franse fin-de-siècle te beschrijven: o.a. Maurice Barrès, Éduard Drummond, George Sorel. Dan stapt hij over naar een aantal schrijvers die verbonden zijn aan de periode van de ‘Conservatieve revolutie’ in Duitsland: o.a. Spengler, Ernst Jünger, Carl Schmitts en Ernst von Salomon,  en tenslotte enkele meer recente schrijvers zoals Cioran, Jonathan Littell en Michel Huellebecq.  In de inleiding legt hij uit dat in zijn geschiedenisopvatting het juist belangrijk is om ook goed te luisteren naar de tegenkrachten in een bepaald tijdvak om zo de dode hoek van het dominante denken van die tijd zichtbaar te maken. Daarnaast gaat Heumakers in zijn beschouwing over deze foute denkers uit van het idee dat de moderne mens en cultuur verdeeld is in het licht van twee dominante denkstromingen: de Verlichting en daar tegenover de Contraverlichting en de latere Romantiek. Deze ‘verdeeldheid’ noemt hij het tragische van de moderniteit. Ze heeft oude historische wortels en is terug te vinden in de dominante opvattingen tot in onze tijd. Die veelheid vindt je ook al terug in de gedachten van de besproken schrijvers uit de periode 1900-1945. Ook in onze tijd kenmerkt de moderne verdeelde mens zich door een rijkdom aan menselijke motivaties en ambivalenties. Hoewel we onszelf in de Europese cultuur zien als ‘verlicht’ en ‘modern’, zijn we cultureel en ideologisch zeker niet uit een stuk. Volgens Heumakers is dit moderne Europese zelfbeeld geen compleet beeld. De Romantiek is net zo goed een onderdeel van ons denken en doen. Je kunt dit terug vinden in ideologische hybriden zoals fascisme en nationaal socialisme die samengesteld zijn uit verlichte en romantische elementen. En ook in hedendaagse populistische stromingen zie deze elementen terug komen.

2. Dan volgen een serie beschrijvingen van ‘foute denkers’ die ik niet allemaal samenvat. De teksten geven een beeld van het denken in die tijdperiodes en de ontwikkeling die de schrijvers en denkers doormaken. Zo ontdek je dat in Frankrijk mede door de Dreifussaffaire anti-semitisch denken bij bepaalde groepen al gemeengoed was en dat het koppelen van nationalisme en socialisme om de arbeiders mee te krijgen een ‘Franse’ uitvinding was, die later in Duitsland verder is uitgewerkt. Ook zie je goed dat in de Weimar-periode sprake was van een nog weinig ontwikkelde democratie. In de tekst over Salomon lees je dat soldaten die terug kwamen uit WOII zich niet meer goed settelden in hun thuisgebieden en zwervende ordeverstoorders werden, zeg maar knokploegen.

Uit de vijftien schrijvers die worden beschreven neem ik  Ernst Jünger als voorbeeld. In deze paragraaf gaat het om het thema ‘het verstaan van de tijd’. Jünger beschrijft hoe hij en zijn Duitse mede kameraden blijmoedig de eerste wereldoorlog ingaan om een lekker robbertje te vechten, maar dat ze verrast worden door de nieuwe technologie (mitrailleurs, tanks, vliegtuigen en gifgas) met als gevolg veel meer doden dan in vorige oorlogen.  Het ‘romantisch avontuur’ bleek uit te monden in technisch geweld. (P.123) Dit vroeg van de soldaten om aanvaarding, maar ook om nieuwe zingeving die het massale sterven duidde als noodzaak om tot geloof in een nieuwe wereld te komen. Jünger zoekt in de jaren na de oorlog naar een nieuw besef en betekenisgeving van die situatie als Duitser. Een nieuwe trots, identiteit. Dit zoeken naar betekenis in de nieuwe situatie noemt hij stereoscopie. Een methodiek gebaseerd op een dubbele manier van zien: de oppervlakte en de diepte; het tijdelijke en het eeuwige, het toevallige en het noodzakelijke. Dit is de poëtische (of religieuze jvd)  manier van kijken van Jünger. In het kleine of tijdelijke zit ook het eeuwige of tijdloze. Het is een soort magisch realisme die Jünger als dichter/ziener in staat stelt om in de werkelijkheid een diepere of hogere zin te zien. Maar je kan het ook zien als een passende vorm van betekenisgeving.

3. In zijn nawoord kijkt Heumakers terug op de schrijvers en denkers die voorbij zijn gekomen en reflecteert op een aantal steeds terugkerende thema’s: nationalisme, racisme, volk, migratie en beschrijft hij een hierbij passende levenshouding: methodisch pessimisme.

Racisme en discriminatie

Als het gaat om dit thema probeert de schrijver wat gezamenlijke noemers van de foute denkers te verzamelen. Naar zijn idee kan de Nederlandse bevolking moeilijk wennen aan het verdwijnen van de homogeniteit in de samenstelling van de bevolking. Ze heeft last van ‘spijtwraak’ dwz. ‘Een mix – vaak amper bewust – van onwil en onvermogen om de demografische en culturele veranderingen te accepteren, laat staan te verwelkomen’. p.. 267  Als het gaat om in- of uitsluiting en discriminatie is een vooronderstelling dat elke persoon gelijk behandeld moet worden. Dit ‘gelijk zijn’ van mensen is echter de vraag. Volgens Heumakers is dit iets wat de foute denkers in dit boek duidelijk willen maken: gelijkheid in de natuur bestaat niet! En daarmee is het streven naar gelijkwaardigheid een illusie, net als het recht op vrijheid. Grondrechten als gelijke behandeling en vrijheid zijn zinnig om onrecht en machtsmisbruik te voorkomen, maar schadelijk als het letterlijk wordt genomen en geen enkele vorm van ongelijkheid en onvrijheid meer mogelijk is. Dit geldt ook voor gezag en hiërarchie. Citaat: ‘Uit de behoefte aan orde en de ongelijke verdeling van talent, intelligentie, handigheid, schoonheid en karakter vloeit voort dat het sociale leven altijd getekend zal zijn door ongelijke verhoudingen. Wie denkt dat te kunnen veranderen jaagt een hersenschim na’. p.268

Dit betekent volgens Heumakers niet dat discriminatie geaccepteerd is. De hedendaagse multiculturele samenleving is een gegeven en dit vraagt om emancipatie en strijd. Iets wat de foute denkers in navolging van Nietzsche, hoewel verkeerd begrepen, tot een kenmerk van het ware leven zagen. Volgens Heumakers staat het in deze tijd hameren op gelijkheid recht tegenover het verlangen naar vrijheid. Dit zit bijvoorbeeld in artikel 1 van de grondwet die alle discriminatie verbiedt. Hoewel de intentie klopt is het onmogelijk om alle vormen van discriminatie zowel in daden als ook in voelen en denken vanuit de overheid te verbieden. Dit zou immers leiden tot een totalitaire politiestaat. Ook hier pleit Heumakers voor een matigend realisme.

Natiestaat.

Hij ziet de uitvinding van de natiestaat als een contradictio in terminis. Elke staat maakt namelijk onderscheid tussen wie er wel en wie er niet bij horen, maar tegelijkertijd spreken we over een gedeelde cultuur, taal en geschiedenis. Datgene wat ons met elkaar verbindt. Door de immigratie komt deze gedeelde identiteit onder druk te staan. De meeste foute denkers in het boek gaan uit van een onbetwijfelbare identiteit en ze vinden hun landgenoten op dat terrein te kort schieten in nationaal besef en vaderlandsliefde met als gevolg extreem nationalisme en de natiestaat als ideologie. En je kunt zo ook naar de twee wereldoorlogen kijken en het idee van ‘vechten voor je land’. De schrijver stelt zich de vraag hoe in deze tijd saamhorigheid  in een nationaal verband gehandhaafd dan wel versterkt kan worden. Zeker als je kijkt naar de instroom van migranten, maar ook noemt hij de aanpak van de coronacrisis, de onderlinge solidariteit in de sociale zekerheid en het ervaren gevoel van gerechtigheid in de rechtspraak.

Omgaan met de tragiek van het modernisme: Methodisch pessimisme

Hij spreekt over het tragische van de moderniteit: ‘Het geloof in de menselijke deugdzaamheid, in de vooruitgang, in vrijheid, gelijkheid en broederschap, in het idee dat de wereld rationeel is en de natuur het beste met ons voor heeft. En niet te vergeten: het geloof in een universeel humanisme. Al deze noties behoren grosso modo tot de ‘verlichte traditie binnen onze verdeelde moderne cultuur, de kritiek er op tot de ‘romantische’. Nemen we de verdeeldheid serieus, dan hebben beide tradities ons gemaakt tot wie we zijn: verdeelde wezens in plaats van mannen en vrouwen uit één stuk’. p. 276

In zijn idee overschat de moderne mens zichzelf, is geweld en discriminatie onuitroeibaar en dreigt de westerse beschaving aan haar eigen succes te gronde te gaan. Want de achilleshiel van de moderne beschaving is haar universele humanisme: niemand buitensluiten, technische vooruitgang en het progressieve streven zoveel mogelijk een gezond en comfortabel leven te bezorgen. Maar deze moderne  grondhouding loopt tegen de grens van de ecologische ruimte van de planeet op (en vergroot de wereldwijde inkomensongelijkheid jvd). Als antwoord op al deze vraagstukken probeert hij tot een levensvisie te komen die past bij die ‘innerlijke verdeeldheid’ van onze samenleving. Hij noemt dit methodisch pessimisme. Het is een manier van denken die ontwikkelingen in de wereld met een fundamenteel wantrouwen en kritische blik benadert. Het gaat daarbij niet om een emotioneel pessimisme, waarbij men de hoop verliest, maar om een rationele methode die uitgaat van de imperfectie en onvolmaaktheid van de werkelijkheid. In deze benadering onderzoekt men situaties, ideeën of structuren met de aanname dat ze in wezen problematisch of onvolmaakt zijn. Dit pessimisme is een manier om niet meteen uit te gaan van de best mogelijke uitkomst, maar om juist kritisch te blijven en steeds te zoeken naar wat er fout kan gaan of waar valkuilen zitten. Het methodisch pessimisme dwingt tot een constante alertheid en tot het doorgronden van de onderliggende zwakheden in systemen, of het nu gaat om politieke, economische of culturele structuren. Voor Heumakers kan dit een nuttige houding zijn om naïef optimisme of zelfgenoegzaamheid tegen te gaan en dieper inzicht te krijgen in de vaak complexe en gebrekkige realiteit. De methodisch pessimist vervolgt zijn gang langs de afgrond met een hoofd gevuld met complicaties, tegenstrijdigheden, paradoxen, maar met minder illusies.

Als het gaat om een meer praktische houding ook in onze tijd van opkomende polarisatie, is het leren omgaan met je eigen dode hoek van denken (of je irritatie bij foute/anders denkers). Hij waarschuwt steeds voor versimpeling en het denken in wij-zij, beter-minder, vroeger-nu, modern-ouderwets, progressief-conservatief enz. Daar is, naast niet zwart-wit denken, ook ontnuchtering nodig. Dat wil zeggen niet al te snel oordelen over de ideologische tegenstander die misschien niet in elk opzicht fout zit. Maar de ontnuchtering kan pas werken als we onze eigen ideologische overtuigingen met iets meer afstandelijkheid en reserve kunnen bekijken.  Kortom het bestuderen van foute denkers is volgens Heumakers goed voor enige zelfrelativering en maakt het debat inhoudelijk dieper. En dit alles niet om antisemitisme, fascisme of nationaalsocialisme te rehabiliteren.

II Recensies en verwerking

1. Recensie

Om een beter beeld van het boek te krijgen is het zinvol om meerdere recensies over het boek te lezen. Dan ontdek je ook het brede kader van thema’s die het boek oproept. Hierbij wat punten uit de bespreking van Sander Oosterom in De reactor

Oosterom benoemt dat Heumakers vanuit een hermeneutische inzicht vertrekt nl. dat historische gebeurtenissen op zichzelf betekenisloos zijn en dat geschiedenis  pas zin en betekenis krijgt in de interpretatie, waarbij gebeurtenissen binnen een breder referentiekader worden geplaatst. Hij ziet als kwaliteit van het boek van Heumakers dat door de foute denkers in het voetlicht te zetten de schrijver ingaat op een aantal hedendaagse tendensen. De ene is dat in onze tijd twee tegenstrijdige ontwikkelingen om voorrang strijden: Enerzijds is er de alsmaar groeiende maatschappelijke behoefte om de traditie en de geschiedenis tot een ideologisch slagveld te maken; anderzijds de achteruitgang in het historisch besef, laat staan historische kennis. De tweede trend is de nog steeds voortdurende zoektocht naar maatschappelijke verbetering en vernieuwing (verlichtingsdenken) die Heumakers als restant van een utopisch vooruitgangsideaal ziet. Maar dit is volgens hem het grootste obstakel voor een serieuze confrontatie met de huidige sociale, demografische en ecologische problemen van onze tijd. Als voorbeeld kiest Oosterom eveneens de geschriften van Jünger. Door het verlies van de eerste wereldoorlog  ontstaat er bij Jünger een hernieuwd realisme dat zich distantieert van het utopische vooruitgangsideaal van de verlichting. Dit leidt in zijn schrijven uiteindelijk tot een nationalisme dat niet zozeer geworteld is in vooruitgang, maar eerder in de eigen Duitse traditie en gemeenschapszin. Ook wijst Oosterom op de kracht van literatuur en kunst, zoals hij dit ziet in de bespreking van Heumakers van het boek van Jonathan Littells De Welwillenden. Hoewel Littell zelf van Joodse afkomst is, is het boek een verwoording van de positie van de verliezer en niet dat van de triomfantelijke winnaar. Volgens Oosterom helpt ‘Langs de afgrond’ met de achtergrond van een alsmaar verdere politieke en maatschappelijke polarisatie dat zwart-wit denken voorkomen moet en kan worden. Het kwaad schuilt niet zozeer in de ander , maar juist in het morele denken dat de wereld categorisch onderverdeelt kan worden in goed en kwaad. Door anderen te demoniseren en de vraag van goed en kwaad buiten onszelf te plaatsen, wordt het goede gesprek gestopt en de verdere escalatie in de hand gewerkt. Door beter met de geschiedenis om te gaan kunnen we beter de zwarte vlekken in de eigen ideologie herkennen.