We lazen een klein boekje dat tegelijk de lezer op een nieuwe manier van kijken wijst. Het gaat om de vraag hoe we waarnemen en hoe dit voorbewuste en voortalige nodig is en steeds nieuw en niet volgens voorgegeven modellen de waarneming kleurt.

Merleau-Ponty (1908-1961) was een leerling van Husserl en trok op met Sartre en De Beauvoir. Merleau-Ponty ontwikkelt door zijn selectieve lezing van Husserl een eigen visie op de fenomenologie.Zijn centrale idee is dat de waarneming een fundamentele rol speelt in het begrijpen van de wereld als ook onze interactie er mee. Hij gaat het debat aan met de wetenschap en met name de psychologie en verzet zich tegen bepaalde aspecten van het rationele denken dat door Descartes is ontwikkeld. Ook legt hij de nadruk op het lichaam als primair middel om de wereld te leren kennen.

Het boekje dat we lazen bestaat uit 8 radiolezingen en deze worden ingeleid door Jenny Slatman. Enkele thema’s uit het boek:

Husserl publiceert in 1900 Logische Untersuchungen. Kerngedachte in het boek is de zaak en niet het ‘Ding an sich”(Kant) De zaak is datgene dat verschijnt, zij is het fenomeen. De betekenis van dat wat verschijnt. Het gaat niet meer om vragen naar het bestaan en de werkelijkheid van zaken. De betekenis van de zaak komt juist tot uiting in onze relatie er mee. Volgens Husserl moeten we de aandacht richten naar datgene waaraan de zaken verschijnen en dat is het bewustzijn. Het leidt tot een theorie van bewustzijn. ‘Dat de werkelijkheid een bepaalde betekenis voor ons heeft, ligt niet in haar bestaan besloten, maar in ons bewustzijn dat zich op de wereld betrekt’. P. 11 Deze methodische zet wordt de fenomenologische of transcendentale reductie genoemd.

Merleau Ponti pakt het denken van Husserl op zijn manier op. Zijn nadruk op de waarneming is te zien als verzet tegen een te intellectualistische en rationalistische filosofie. Dat maakt dat hij werkt aan een filosofie van het concrete en alledaagse. De oorsprong van kennis ligt in de leefwereld, het voorwetenschappelijke. Vanuit genetisch perspectief, = vanuit een perspectief waarin we kijken naar de totstandkoming van kennis en betekenis. Dit is de terugkeer naar de zaken zelf, de wereld zelf die voorafgaat aan de wetenschap. De wereld waarin we altijd al bestaan. Dit is de existentie. -être au monde. Niet alleen in, of op de wereld, maar vooral het er toe behoren. Ik heb er een relatie mee. Dit is de wereld van de waarneming. ‘Waarnemen is het zintuiglijk, lichamelijk tot de wereld zijn’. Het is niet simpel om  zo te denken- te kijken. Om inzicht in het alledaagse, in de wereld te krijgen is er een bepaalde beweging vereist. Dat kan als ik er afstand van neem, los kom van een bepaalde manier  van denken. Juist dat is de fenomenologisch reductie. Dit is het breken met de natuurlijke instelling. Het gaat niet om een empirische beschrijving, maar om de ervaring en betekenis van de feitelijkheid. Daarvoor is distantie nodig. Het loslaten van de vertrouwde manier van kijken. Door de afstand, het even vergeten, gaan we de ‘ vertrouwde manier’ herontdekken. Door de vertrouwdheid met dingen op te schorten gaan anders zien.

Bij Merleau Ponti is de bewuste betekenisgeving secundair. Ervoor zit de pre-reflectieve waarneming. Door zo te kijken verschuift de intentionaliteit. Dit is het thema van de fenomenologie. Terwijl Descartes zegt: ‘Ik denk’, is in in de fenomenologie bewust zijn altijd gericht: Ik denk dat. Deze gerichtheid van het bewustzijn wordt intentionaliteit genoemd.

‘Alvorens de dingen een theoretische betekenis krijgen door intentionaliteit van het bewustzijn, hebben zij al een betekenis die voortkomt uit de manier waarop we in ons dagelijks bestaan ons tot die dingen verhouden’.

Het lichaam is voor Merleau Ponty geen object maar subject. Het gaat vooraf aan een reflectieve en bewuste omgang met de dingen. Het is pre-reflectief. Dit komt omdat ons lichaam een eenheid is met de persoon. Hij noemt dit ‘lichaamsschema’. Hij ziet dit als de eerste manier van kennen. En als we handelen voegen we voorwerpen toe aan ons lichaamsschema: gereedschap. Ook het aanleren van motorische vaardigheden is een aanvulling op dit schema. Op deze manier heeft de wereld betekenis omdat we er als lichaam mee verbonden zijn. Het lichaam is een permanente voorwaarde voor ervaring. Het primaat van de waarneming wil zeggen dat ze een als een actief en constituerende dimensie wordt gezien. Deze nauwe band tussen lichamelijkheid en bewustzijn kenmerkt zich door de door het lichaam zelf geregelde anticipatie of een vooruitgrijpen op het resultaat. Dit staat haaks op een dualistische ontologie van lichaam en geest dat ontstaat door het denken van Descartes. Deze visie op lichamelijkheid is nauw verbonden met de visie op ruimte en het in de wereld zijn. Door de scheiding van lichaam en geest verliezen we het contact met het alledaagse, vanuit de overtuiging ons niets waardevols kunnen leren en alleen het objectieve weten het waard is om aan vast te houden. De fenomenologie wil de wetenschap weer in contact brengen met het voorwetenschappelijke, de leefwereld.

De terugkeer naar de waarneming, ‘de terugkeer naar de zaken’, kan heel goed via kunst, literatuur , poëzie. Er is veel tijd nodig om de wereld van de waarneming te onthullen. Het is het terug keren naar de zaken zelf. Het gaat om een vertrouwdheid met de dingen. Hij maakt een onderscheid tussen Gesproken woord: exact, gefixeerd, de betekenis staat voor altijd vast en het Sprekende woord zoals dit werkt bij het kijken naar kunst. Daar ligt de betekenis immers minder vast. Kunstwerken hebben geen vaste betekenis. En kunnen daarom steeds opnieuw betekenis ontwikkelen. Bij kunst gaat het niet om de weergave van de wereld maar om de onthulling van de werkelijkheid. Zoals kunstenaars dit doen, zo probeert de Merleau-Ponty de eenzijdigheid van het geloof in rationaliteit te ontmaskeren, de mechanismen waardoor we het inzicht in de alledaagse leefwereld kwijt zijn geraakt. Ponty verzet zich tegen het dogmatisme van de illusie van de wetenschap dat ze absolute kennis zou bezitten. Hij stelt in de radiolezing de vraag:

het gaat om de vraag of de wetenschap een voorstelling van de wereld geeft of zal kunnen geven die compleet is. Kan zij een voorstelling van zaken bieden die volledig en toereikend is en die zodanig is afgesloten dat er geen zinvolle vragen meer te stellen zijn?

De waarneming heeft een actieve dimensie in de zin van een primordiale openheid tegenover de leefwereld. (Lebenswelt)

De bewering dat ik een gezichtveld heb, zegt dat ik door mijn positie toegang heb tot en opensta voor een systeem van bestaande dingen, van zichtbare dingen, dat deze op grond van een soort primordiaal contract en dankzij een gave van de natuur, zonder enige tussenkomst mijnerzijds, aan mijn blik ter beschikking staan, het wil dus zeggen dat het zien voorpersoonlijk is.

Het concrete en zintuiglijke kijken vanuit de fenomenologie vergt een nimmer af te ronden aanscherping en verheldering en volgens Merleau Ponty krijgt de wetenschap krijgt steeds meer gevoel voor dat zintuiglijke. Het waargenomen feit kan niet teruggebracht worden tot wetten, die het permanente gezicht van de wereld bepalen. De wet heeft niet meer de illusie tot de kern van de zaak door te dringen. Tegenwoordig is er ook in de wetenschap het inzicht dat,  de vragensteller en de soort van vragen die hij stelt, dat deze beide de uitslag beïnvloeden.

Uit de bespreking in de groep en de beantwoording van vragen.

1. Het is juist de kunst die de wereld presenteert zoals we die kennen. Kunst breekt de wereld open. Muziek is zonder woorden en kan oproepen. De bedoeling van de kunstenaar en de beleving en interpretatie van de kijker hoeven niet hetzelfde te zijn. Het gaat om het transcendetale en het krijgen van een nieuw perspectief. De ervaring en beleving die je krijgt tijdens een museumbezoek is de goede houding om naar mensen, dieren en het anders zijn van mensen te kijken.
2. De voorbeelden die Ponty geeft waren een goede toelichting op wat hij wil bereiken. Zo vraagt hij zich af hoe je een citroen zou kunnen ervaren en beschrijven. Er zijn kenmerken: de kleur geel enz. Er zijn verschillende kwaliteiten: vochtig, schil, En er zijn verschillende manifestaties: zuur. In de beoordeling is het zo dat de eenheid mysterieus blijft als de kwaliteiten separaat beschouwd worden.De psychologie stelt dat kwaliteiten niet strikt geisoleerd zijn, maar een affectieve betekenis bezitten waardoor ze in relatie staat met kwaliteiten van andere zintuigen. Als een ander voorbeeld geeft MP de situatie van het kopen van een tapijt. De koper heeft de eigen kamer in gedachten en zal kijken naar sfeer, kleur, klank, temperatuur enz. Dit hangt allemaal samen. Tenslotte naast de kwaliteiten die samen hangen speelt de reactie van het lichaam mee en hoe dit reageert. Zoals honing op je hand dat tussen de vinger druppelt en iets doet met jouw lichaam, je vingers, je gaat likken, ruikt de geur, gaat proeven. Er is een wisselwerking tussen het ding (honing) en haar kwaliteit en de persoon die de honing ervaart, voelt, beleefd.
3. Een van de vragen van de reader van Senia gaat over de kwaliteit en rol van de gek, het kind en het dier. Ons antwoord: Het gaat om het afwijkende van de norm. Het open staan voor het anders zijn van het andere, waardoor het bestaande ‘normale’ verdiept wordt. Hier is ook de link met het denken van Emmanuel Levinas, waarbij de ander niet geobjectiveerd wordt maar het gaat om zowel de relatie als het anders zijn van de ander.
4. We probeerden deze manier van kijken toe te passen op ons werk met mensen. Een model of vragenlijst kan nooit precies een situatie beschrijven. Het is de kwaliteit, ervaring en professionaliteit van de werker om tussen de regels te kijken. En dan speelt kijken naar het geheel van de situatie een grote rol. Deze mens, zijn houding en kleding, presentatie, interactie, de ruimte, de geur, de kleur enz.
5. We hadden een aangename bespreking. Merleau Ponty denkt fundamenteel over wetenschap, maar de uitdaging in het gesprek was ook om wat hij schrijft toe te passen op onze dagelijkse werkelijkheid in werk, beleving van sociaal contact, omgang met cliënten, het landschap. Het boek stelt vragen over onze manier van waarnemen, observeren en ordenen. Een bespreking van een avond doet geen recht aan de kern notie van de schrijver en vraagt om meer ‘oefenen in kijken’.

In plaats van de mens zelfstandig te positioneren ten

opzichte van de werkelijkheid ziet Merleau-Ponty een

eenheid tussen mens en werkelijkheid. Hij neemt

daarmee krachtig afstand van het dualisme . Daarin

staat de scheiding tussen de mens en een objectieve

werkelijkheid centraal. Hij zoekt naar een tussenpositie

door de aandacht te vestigen op patronen en

structuren.